Το ΠΛΙ εγκαινίασε μια νέα περιοδική έκθεση με τίτλο «Δεισιδαιμονίες και Βασκανίες: Σύμβολα, ξόρκια, φυλαχτά. Τα λαογραφικά συμφραζόμενα της μαγείας». Η έκθεση θα διαρκέσει έως τις 20 Δεκεμβρίου 2009 και έγινε στα πλαίσια των Ευρωπαϊκών Ημερών Πολιτιστικής Κληρονομιάς, που για το 2009-2010 έχουν θέμα: «Μάγοι, Ξόρκια και Φυλαχτά: Η μαγεία στον αρχαίο και χριστιανικό κόσμο».
 |
| Δεισιδαιμονίες και Βασκανίες: Σύμβολα, ξόρκια, φυλαχτά Τα λαογραφικά συμφραζόμενα της μαγείας
Η μαγεία πηγαίνει βαθιά μέσα στο χρόνο, από τη στιγμή που ο άνθρωπος άρχισε να «ερμηνεύει» τον κόσμο γύρω του, και δεν έχει πάψει να υπάρχει ακόμη και σήμερα, στην εποχή του ορθολογισμού.Ο φόβος ότι «δαιμονικά» ορίζουν την τύχη του παρακίνησε τον πρωτόγονο άνθρωπο να καταφύγει στη μαντεία και στη μαγεία για να προλάβει και να αποσοβήσει φανταστικούς ή/και πραγματικούς κινδύνους.
Στον ελλαδικό χώρο ο απλός άνθρωπος, ό,τι δεν μπόρεσε να εξηγήσει με τη λογική, το μεγαλοποίησε, το μετέπλασε με τη φαντασία του και διαμόρφωσε τις δεισιδαιμονίες, πορίσματα της καθημερινής πείρας που τόσο έχουν επιδράσει στις παραδόσεις και τις καθημερινές σχέσεις. Ο φόβος του ανερμήνευτου και/ή του υπερφυσικού τον οδήγησε να εκφραστεί μέσα από ένα σύνολο πρακτικών, που βρίσκονται σε αντίθεση με τους κανόνες της ευρύτερης κοινωνίας, όποιοι κι αν είναι αυτοί.
Με την προσδοκία να ξεπεράσει τα φυσικά του μέτρα, προσπάθησε να κατασιγάσει την αγωνία του για το μέλλον, επινοώντας διάφορους τρόπους μαντείας, όπως το «διάβασμα» της ωμοπλάτης ζώου ή του καφέ, το «ρίξιμο» των χαρτιών, τον Κλήδονα του Αι-Γιάννη, τις πίτες του Αγίου Φανουρίου, πυρομαντείες, αλευρομαντείες, ραβδομαντείες, κατοπτρομαντείες κ.ά.
Με «μαγικά μέσα» εξάλλου επεδίωξε να εξουδετερώσει τις άγνωστες, υπερφυσικές δυνάμεις, οι οποίες – όπως πίστευε – προξενούν αντιξοότητες και δεινά, που απειλούν την ύπαρξή του. Πίστευε ότι ορισμένοι άνθρωποι είναι προικισμένοι και έχουν τη δυνατότητα να κάνουν μάγια, να προφητεύουν τα μελλούμενα. Έτσι, η λαϊκή λατρεία απλοποίησε χριστιανικές διδασκαλίες και έννοιες και διατήρησε πολλά πατροπαράδοτα έθιμα και δρώμενα (τα «Μπαμπόγερα» στην Καλή Βρύση Δράμας, ο «Λειδινός» στην Αίγινα, η «Περπερούνα» σε όλη την επικράτεια κλπ.).Τα άτομα των παραδοσιακών κοινωνιών, εκτός από τις ειδικές διαδικασίες που καθόριζαν κάθε φάση της ζωής τους, καθοδηγούνταν αλλά και προστατεύονταν από σειρά συμβόλων, που άλλα απ’ αυτά ήταν αποτρεπτικά του κακού και προστατευτικά και άλλα καθοδηγητικά ή ακόμα σύμβολα που προσδιόριζαν την καλή έκβαση της ζωής τους. Τίποτα από όσα κοσμούσαν τα ρούχα ή τα είδη που χρησιμοποιούσαν μέσα στο σπίτι δεν ήταν απλά διακοσμητικά θέματα.
Ο συμβολισμός στην καθημερινή ζωή, στην ένδυση ή στα χρηστικά αντικείμενα ήταν κεφαλαιώδους σημασίας, γιατί κάθε σύμβολο έπαιζε ξεχωριστό ρόλο στη ζωή των ατόμων και είχε αφετηρία μεταφυσική και συγκεκριμένα «αντιβασκανική» και ευετηριακή. Περισσότερη έμφαση, όπως ήταν φυσικό, δινόταν στα εξαρτήματα της φορεσιάς ή τα είδη που χρησιμοποιούνταν στη γέννηση και στη διάρκεια του πρώτου μέρους της ζωής των μωρών, με σύμβολα που σκοπό είχαν να προστατέψουν από τα κακά βλέμματα και τις επιβουλές, την αποτροπή του κακού, αλλά και την πρόκληση και επίκληση του καλού («αντιβασκανικοί» κεφαλόδεσμοι, μωρουδιακά «τσεμπεράκια» και μπέρτες με φλουριά, ποδιές «παναούλες», πλεξίδες και «πεσκούλια» στην πλάτη κλπ.).Πολλά ήταν τα μέτρα που πήραν κατά καιρούς οι άνθρωποι προκειμένου να αντιμετωπιστεί η φοβερή αυτή δύναμη της βασκανίας, που τόσο μεγάλη επίδραση είχε στη ζωή των ανθρώπων όλων των εποχών.
|
| Ακόμη περισσότερα ήταν τα υλικά και τα είδη που χρησιμοποιήθηκαν για την πρόληψη ή την καταπολέμησή της (χαϊμαλιά, αγιασμός, απήγανος, φλάμπουρα, σκούπες του γάμου με καθρέφτη, πέταλα αλόγου, στάχτη, σκόρδα, ξεμάτιασμα με λάδι, νερό και γαρίφαλα κλπ.). Πέρα όμως από τις ειδικές «αντιβασκανικές» χειρονομίες και για την ανάγκη συνεχούς προφύλαξης από βασκανικές επιδράσεις, δημιουργήθηκαν τα διάφορα είδη των φυλαχτών (που οι Έλληνες τα ονόμαζαν περιάμματα, φυλακτήρια, προβασκάνια, αποτρόπαια, εγκόλπια, απωσίκακα, τελέσματα κλπ.), τα οποία θεωρούνται ότι προστατεύουν τους κατόχους τους από κάθε κακό πνεύμα, μαγεία, ατυχίες και πλήθος σημαντικών και ψυχικών παθήσεων. |  |
Τα φυλαχτά είτε περιέχουν ιερά κειμήλια είτε σχηματίζονται από πλήθος υλικών, που μέσω της παράδοσης έχουν καταξιωθεί, όπως π.χ. το «τίμιο ξύλο», το «άγιο μύρο», ο «αγιασμός», κόκαλα ή δόντια ή δέρματα ζώων (νυχτερίδα, φίδι κλπ.), ξόρκια γραμμένα σε ύφασμα ή χαρτί, καθώς και διάφορες ουσίες (π.χ. αλάτι, λιβάνι, ρόδι, σκόρδο), κωσταντινάτο, χρυσή λίρα, πέταλο, ματόχαντρο, τμήμα υφάσματος αρχιερατικού μανδύα κ.ά.
Σήμερα, παρά την επιστημονική πρόοδο, που έχει συμβάλλει ώστε να λυθούν προβλήματα που άλλοτε θεωρούνταν ανεξιχνίαστα, οι μεταφυσικές ανησυχίες εξακολουθούν να ισχύουν. Υπάρχουν ακόμα άνθρωποι που επιζητούν να λύσουν τα προβλήματά τους με τη βοήθεια των «ειδικών» που «ξέρουν μαγικούς τρόπους».
Kανέλλος Κανελλόπουλος
Περπερούνα
(Περπερίτσα, Περπερού, Πιρπιρούνα)
Διαδεδομένο σε όλη την Ελλάδα το έθιμο της «Περπερούνας», σκοπό έχει να προκαλέσει βροχή με «μαγικό» τρόπο, να εξαναγκάσει το «θείο» σε βοήθεια και να καταπολεμήσει την ανομβρία.Διαλέγουν ένα κοριτσάκι 8-10 ετών, συνήθως φτωχό ή ορφανό και το στολίζουν στο κεφάλι με στεφάνι από φύλλα και λουλούδια. Η πρασινάδα είναι απαραίτητη και χρησιμεύει, όπως λένε «για να πρασινίσει ο κάμπος σαν την Πιρπιρού». Έπειτα, όλη η παρέα των παιδιών πηγαίνει από σπίτι σε σπίτι και τραγουδούν το τραγουδάκι:Περπερούνα περπατεί,για βροχή το Θεό παρακαλεί,Κύριε, ρίξε μια βροχήμια βροχή καματερή...
Οι νοικοκυρές την καταβρέχουν στο κεφάλι και εύχονται: «Καλή βροχή να δώσει ο Θεός».
Η «Περπερούνα» στην Αργολίδα ήταν ντυμένη με λευκό φουστάνι, ενώ στην Εύβοια την κάλυπταν ολόκληρη με πράσινα κλαδιά. Στο χέρι της βαστούσε ένα καλαθάκι, όπου μέσα οι νοικοκυρές έβαζαν αβγά ή ό,τι άλλο είχαν «για το καλό». |  |
 | Τα «Μπαμπούγερα»
(οι «Μπαμπούγεροι»)
Tο έθιμο στην Καλή Βρύση Δράμας ανήκε στον κύκλο των ευετηριακών εθίμων, που γίνονται για τον καλό το χρόνο, τη βροχή και το κάρπισμα των σπαρτών.
Η αυτοσχέδια μεταμφίεση περιλαμβάνει κάποιες φορές και ένα στρογγυλό, συνήθως, καθρεφτάκι ανάμεσα στα κέρατα της μάσκας, που απωθεί τα κακά πνεύματα, αλλά και τη χρήση ενός μικρού σακουλιού γεμάτου στάχτη, με το οποίο χτυπούν τον κόσμο «για να φοβερίζουν τα καλακάντζουρα», να διώξουν τα κακά δαιμόνια.
Τα ποιμενικά κουδούνια που φοράνε, με το θόρυβό τους λειτουργούν ως αποτρεπτικά μέσα του κακού, αλλά καλούν και τη φύση να ξυπνήσει και να βλαστήσει. |
|